Pogląd na pochodzenie Herkulesa w celtyckiej części Galii

Te napisy, które posiadamy, potwierdzają nasze przypuszczenie. Wśród ich dedykantów jeden tylko, Sex. Orgius Suauis Aeduus, należy zapewne do szlachty tubylczej: zachował on swoje imię celtyckie wśród tria nomina, co czyniła zwykle tylko arystokracja, dumna ze swego pochodzenia. Dedykuje on w Châlon-sur-Saône podstawę z napisem Aug(usto) sacr(um), deo Hercułi, obok niej drugą z napisem Aug(usto) sucr(um), deo Mercurio, kojarzy więc obu bogów z kultem urzędowym. Oba napisy kończą się dodatkiem l(ocus) d(atus) ex d(ecreto) p{agi) 57. Sex. Orgius Suauis działał więc publicznie. Ale i on nie może się pochwalić żadną piastowaną godnością państwową. Jest po prostu rzymskim obywatelem i miejscowym panem, który z własnej szkatuły – d(e) s(ua) p(ecunia) d(edit) – zapłacił swemu pagus koszty związane z lojalnością poddańczą względem cesarza. Są wśród nich obywatele rzymscy, ale takie nazwiska jak L. Valerius Terentins w Burgundii 58, Tib(erius) Iul(ius) Iulian(us) 59 w Rançon u Lemowików, nie tylko że niedostatecznie maskują krajowców, ale nie wskazują niczym należenia do wyższej warstwy społecznej: pierwszy został obywatelem dzięki protekcji jakiegoś Terentiusa, drugi dzięki łasce któregoś z członków domu julijskiego – ale żaden nie przytacza żadnego tytułu po nazwisku. Jeszcze mniej dostojnie wygląda imię dedykanta z La Gau- bretiere w departamencie Wandei u Piktawów, F(uluius) Priscinus Fuluiam f(ilius) 60. Nie maskowanymi zaś wcale tubylcami, nie posiadającymi nawet obywatelstwa rzymskiego, są przytoczony już Taliounus Oriclae f(ilius) z Metz oraz dedykant z Langres, którego imienia nie udało się wprawdzie odczytać z zupełną pewnością, z tego jednak, co odczytano, wynika, iż jest ono pojedyncze, a także iż tak samo jak imię ojca, jest barbarzyńskie 61. Świadczy to o tym, iż zarówno Taliounus, jak dedykant z Langres nie należeli do ludzi przodujących w społeczeństwie. Inaczej nawet na długo przed Klaudiuszem doczekaliby się obywatelstwa. W rzeczywistości ludzie ci wszyscy są typowymi przedstawicielami tej licznej i ruchliwej klasy średniej, która po podboju rzymskim, korzystając z rzymskiego pokoju i otwartych przez włączenie do Imperium ogromnych możliwości rozwoju materialnego, zaczęła w Galii rość szybko w zamożność i wpływy. Llerkules jest ich dawnym bogiem, którego czcili, gdy żołnierz Cezara nie był ich jeszcze poddał władzy Rzymu i jednocześnie wyzwolił ich jako warstwę społeczną. Czcili go od dawna po domach swoich Arwerni – wymiary znalezionych na ich terytorium posążków wskazują, że były to świętości domowe – czczą go też oni prywatnie na równi z bogami rodzimymi o imionach celtyckich: żołnierz rzymski, z pochodzenia Remus, służący w Rzymie i osiadły w Cure Sabińskiej, poświęca pomnik figuralny Ioui, Mercurio, Flerculi, Arduinn{a)e, Camulo 62: dwoje ostatnich przedstawionych jest w postaci Diany i Marsa. Kojarzą go z bóstwami czczonymi wyłącznie w pewnej okolicy, niewątpliwie tubylczymi. Przykład tego widzieliśmy u Trewerów północnych, -gdzie Herkules towarzyszy bogini z wężami. Drugiego przykładu dostarczają rzeźby skalne z lasów ciągnących się na pograniczu Trewerów i Mediomatrików, świadczące o czci jakiejś bogini miejscowej, natury przeważnie leśnej, bo zwykle upodobnionej do Diany: otóż ta Diana ukazuje się raz w towarzystwie Marsa i Herkulesa63. Wreszcie w Saintes Herkules jest członkiem trójcy, której postacią centralną jest Cernunnos, rogaty bóg siedzący, znany nam jako specyficznie galijskie bóstwo64.

Ten ostatni fakt pozwala nam ustalić nasz pogląd na pochodzenie Herkulesa w celtyckiej części Galii. Bóg ten, czczony powszechnie przez tubylców i czczony tylko przez nich, znany od czasów przedrzymskicli, wchodzący w skład grona bóstw rodzimych, występujący w trójcy z Cer-nunnosem, kryje częstokroć bóstwo czy też bóstwa rodzime, z imienia tylko i postaci -zromani- zowane.

Czy pod maską grecko-rzymską możemy rozpoznać zasadnicze rysy Herkulesa?

Widzieliśmy, iż mało prawdopodobne jest, by czczony był w całej Galii pod imieniem Ogmios. Innego imienia dostarczają nam napisy Konwenów ,4] i Au- 6ków. Czczony tam Herkules nazwany jest raz Toleandossus G5, drugi raz może Andossus 60. Kult jego jest wyraźnie tybylczy: czczą go Festiuos Paulini (filius), Publicáis Rufus, Bihotus, Primigenius Sembi fil(ius) 67 – ludzie nie używający rzymskich trzech imion, o imionach często wręcz barbarzyńskich. Napisy swe poświęcają Herculi, Herculi Inuicto, (H)ercu(li) deo Andos(so), Her- culi Toleandosso Inuicto. Widzimy tu jasno, jak kult boga tubylczego zmienia się stopniowo w kult Herkulesa rzymskiego, czczonego u Porta Trigémina. Ale świadectwa Konwenów i Ausków nie mogą nam wyjaśnić kwestii natury Herkulesa galijskiego. Bardzo wątpliwe, czy są Celtami, raczej są Iberami. Imiona takie, jak Bihotus, jak Sembi fil(ius), nie dają się wyjaśnić przez języki celtyckie. Tak samo epitet miejscowego Herkulesa nie wydaje się celtycki. A że kult Konwenów i Ausków jest izolowany terytorialnie, nie może być również mowy o zapożyczeniu go przez celtyckich Galów, zwłaszcza przez Belgów.

Celtyckim natomiast wydaje się Magusanus. Usiłowano wyjaśnić to imię etymologią germańską, zbliżono je z imieniem Magni, syna skandynawskiego Thora, które znaczy „moc“. Tymczasem oba elementy wchodzące w skład wyrazu Magusanus odnajdujemy w języku galijskim. Pierwszy, magu-, znaczy „wielki“. Występuje on w szeregu imion własnych,, jak Magurix, MagiliusGS. Drugi odnajduje się w nazwach topograficznych galijskich, jak Sanomus – Sano-magus, w diecezji Cahors09. W irlandzkim zmienił się on w sain, co znaczy „doskonały“, „szczęśliwy“70. Herkules Magusanus jest to Herkules Wielki- Szczęśliwy71. To, że kult Magusani występuje tylko na kresach północno- wschodnich Galii i że głównymi jego czcicielami zdają się być Batawowie, a więc Germanowie, nie Celtowie, nie może być uważane za argument przeciwko naszej interpretacji. Nie ten jeden epitet boski zapożyczyli Batawowie. Więcej znacznie niiż wyjaśnienie mało mówiącego epitetu, który nieomal każdemu mógłby przysługiwać, daje rozpatrzenie pomników figuralnych w związku z okolicznościami, w których występują.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>